Vraag om structuur, niet om proza

Aanbevolen voor: Elke cursus met een schrijfopdracht; het best in de week waarin studenten aan hun opzet beginnen

Leerdoel: De student kan AI inzetten om alternatieve opbouwen te verkennen zonder het schrijven zelf uit handen te geven, en kan verantwoorden waarom hij voor één structuur kiest.

Tijdsduur: 25 minuten in de les, plus het schrijven daarna · Groepsgrootte: Elke groepsgrootte, van 10 tot 300; individueel werk met een plenaire nabespreking

Achtergrond voor de docent

Als een student AI om hulp vraagt bij schrijven, is de vraag bijna altijd "schrijf dit voor me" of "maak dit beter". Beide leveren proza op, en proza is precies het deel waar het denken in zit. De ingreep in deze oefening is klein en verandert veel: vraag om de vorm, niet om de tekst.

Een model is hier ook goed in. Drie opbouwen naast elkaar laten zien dat de volgorde van een betoog een keuze is en geen natuurwet - iets wat studenten zelden ontdekken, omdat ze meestal de eerste structuur nemen die in hun hoofd opkomt. Wat het model niet kan is beslissen welke van de drie past bij wat de student wil zeggen. Dat is de opdracht.

Illingworth zet dit in een werkwijze van vijf stappen, waarvan dit de tweede is. Wie de hele lijn wil, kan de oefening uitbreiden met stap 4 en 5: laat AI ná de eigen versie inkorten of verhelderen, en lees hardop of het nog klinkt als de student zelf.

Werkwijze

1. Eén zin opschrijven, met de hand: voor wie schrijf ik dit, en wat moet die lezer daarna kunnen of begrijpen? Deze zin blijft de hele opdracht staan.
2. Die zin in een AI-tool zetten met de vraag om drie mogelijke opbouwen: kopjes en volgorde. Zet er expliciet bij dat er geen alinea's geschreven mogen worden.
3. De drie opbouwen lezen en er één kiezen. In twee zinnen opschrijven waarom die past bij de zin uit stap 1 - of een vierde structuur maken die geen van drieën is, met dezelfde onderbouwing.
4. De eerste alinea zelf schrijven, zonder AI erbij. Dit is de stap die je niet mag overslaan: hier begint de stem.
5. Plenair, tien minuten: wat leverden de drie opbouwen op wat je zelf niet had bedacht, en wat was voorspelbaar?

Discussievragen

• Verschilden de drie structuren echt van elkaar, of waren het varianten op hetzelfde?
• Welke structuur zou je hebben gekozen zonder de andere twee te zien? Zegt dat iets over je gewoontes?
• Wat gebeurde er met je eerste alinea toen je een structuur had gekozen: ging het makkelijker of juist niet?
• Waar zou het misgaan als je in stap 2 wél om lopende tekst had gevraagd?

Toetsmogelijkheid

Vraag de zin uit stap 1, de drie opbouwen en de onderbouwing van de keuze op als bijlage bij het eindwerk. Het is weinig werk om na te kijken en het laat iets zien wat het eindproduct verbergt: of de student de structuur heeft gekozen of geërfd.

Uitbreidingen

In een vervolgcursus kun je stap 2 omdraaien: laat studenten eerst zelf drie opbouwen maken en die daarna aan een model voorleggen met de vraag welke het sterkst is en waarom. Nu is het model de lezer in plaats van de bedenker, en de student beoordeelt het antwoord in plaats van het over te nemen.

Bron

• Gebaseerd op Sam Illingworth, Keep Your Voice: A Slow AI Guide to Writing with AI and Staying Human (2026), theslowai.substack.com. De stap komt uit de vijfstapswerkwijze in die gids, waar hij "generate structures, not prose" heet.
• De gids is voor schrijvers geschreven, niet voor docenten, en draagt geen open licentie. Deze werkvorm - de opzet, de stappen en de vragen - is van ons; overgenomen is het idee, niet de tekst.