Drift opsporen in je eigen tekst

Aanbevolen voor: Vakken waarin studenten betogend of reflectief schrijven; het beste halverwege een schrijfopdracht, als er al een kladversie ligt

Leerdoel: De student kan in een eigen tekst aanwijzen welke zinnen na een AI-bewerking nog een eigen standpunt dragen en welke niet, en kan onderbouwd besluiten welke bewerkingen hij terugdraait.

Tijdsduur: 45 minuten · Groepsgrootte: Werkt van 12 tot 150 studenten; het vergelijken gebeurt in tweetallen

Achtergrond voor de docent

De meeste AI-geletterdheid gaat over fouten: klopt het wel, verzint het model iets, is de bron echt. Deze oefening gaat over iets anders, dat lastiger te zien is omdat er niets fout gaat. Een taalmodel is getraind op vloeiendheid, en vloeiend proza is gemiddeld proza. Vraag je het je tekst te verbeteren, dan krijg je vaak een versie die correcter is en tegelijk minder zegt.

Illingworth noemt dat drift: de taal loopt door, maar de intentie stuurt niet meer. Zijn voorbeeld is scherp genoeg om in de les te gebruiken. "Het beleid faalt omdat het de ervaring van deeltijddocenten negeert, die 60% van het onderwijs verzorgen en niets over het curriculum te zeggen hebben" wordt na bewerking "Het beleid kent uitdagingen, omdat het mogelijk niet volledig recht doet aan alle perspectieven van betrokkenen." Er staat geen onwaarheid. Er staat alleen niemand meer achter.

Studenten herkennen dit meestal pas als ze het bij zichzelf zien. Vandaar dat de oefening met hun eigen tekst werkt en niet met een voorbeeld van jou: het gaat om het verschil tussen "dit is beter geschreven" en "dit is nog steeds wat ik bedoelde".

Werkwijze

1. Laat studenten een alinea van 150 tot 250 woorden meenemen uit werk waar ze nu mee bezig zijn. Geen fictieve tekst - het moet iets zijn waar ze een standpunt in innemen.
2. Ze laten een AI-tool die alinea in één ronde "verhelderen en aanscherpen". Verder geen instructies: de gemakzuchtige prompt is precies wat je wilt onderzoeken.
3. Beide versies naast elkaar, zin voor zin. Bij elke zin één vraag: staat mijn standpunt hier nog in? Markeer groen als het er staat, oranje als het is afgezwakt, rood als het verdwenen is.
4. In tweetallen ruilen. De ander leest alleen de bewerkte versie en schrijft in één zin op wat de auteur volgens hem vindt. Klopt dat met wat de auteur bedoelde?
5. Herschrijf met de hand alleen de rode en oranje zinnen. Niet alles terugdraaien - sommige bewerkingen waren gewoon beter.
6. Sluit af met twee zinnen in het schriftelijke werk zelf: wat deed de AI-versie beter, en wat nam ze weg.

Discussievragen

• Kon je partner uit de bewerkte versie halen wat jij vindt? Zo niet, welke zin was daarvoor nodig geweest?
• Welke bewerkingen heb je laten staan, en waarom waren die wél een verbetering?
• Wat maakte de afgezwakte zinnen aantrekkelijk? Beleefdheid, voorzichtigheid, of gewoon dat ze professioneler klonken?
• Als je dit over een half jaar teruglas, welke versie zou dan van jou klinken?

Toetsmogelijkheid

Laat de student beide versies plus de eindnotitie inleveren naast het definitieve werk. Beoordeel niet welke versie beter is, maar of de student kan aanwijzen wat er is veranderd en dat kan verantwoorden. Dat is een toetsbare vaardigheid en het is een vaardigheid die AI niet voor de student kan uitvoeren.

Uitbreidingen

Herhaal het aan het eind van de cursus met een nieuwe tekst en leg de twee reflecties naast elkaar: zijn de rode zinnen minder geworden, of is de student ze alleen sneller gaan herkennen? Voor talenonderwijs is er een kanttekening: studenten die in een tweede taal schrijven leunen soms terecht op AI voor formulering. Voor hen is de vraag niet "heb je bewerkt" maar "welke bewerkingen raakten de inhoud".

Bron

• Gebaseerd op Sam Illingworth, Keep Your Voice: A Slow AI Guide to Writing with AI and Staying Human (2026), theslowai.substack.com. Het begrip drift en het voorbeeld met het beleid over deeltijddocenten komen daaruit.
• De gids is voor schrijvers geschreven, niet voor docenten, en draagt geen open licentie. Deze werkvorm - de opzet, de stappen en de vragen - is van ons; overgenomen is het idee, niet de tekst.