Inleiding

#1.1Voor wie is dit boek bedoeld?

Dit boek is een algemene inleiding over artificiële intelligentie (AI) en generatieve AI (genAI). Het is ontwikkeld omdat AI op dit moment een bijna onvermijdelijk onderdeel is van jouw academische reis en toekomstige carrière en grote maatschappelijke impact heeft.

Dit boek is vooral geschikt voor studenten uit disciplines zonder specialisatie in AI. Het biedt een overzicht van de belangrijkste concepten rond AI en de impact hiervan op jou, je studie, je toekomstige beroep en de maatschappij. Met dit boek werk je aan de volgende drie doelen:

Kennis en vaardigheden opdoen om generatieve AI verantwoord te gebruiken (of juist niet te gebruiken) tijdens je studie.

Je voorbereiden op een arbeidsmarkt waarin AI-geletterdheid net zo belangrijk wordt als computervaardigheden nu zijn.

Een kritische en ethische houding ontwikkelen rond AI, zodat je niet alleen een gebruiker bent, maar ook een bewuste burger die meedenkt over de impact van AI op onze samenleving.

Deze Companion is niet bedoeld om wetenschappelijke theorieën over AI te bestuderen of te ontwikkelen en ook niet om alle technische, wiskundige en statistische kennis over AI over te brengen. Die specialisaties horen bij het disciplinespecifieke onderwijs van bijvoorbeeld Computer Science, Artificial Intelligence, Sociologie, Psychologie, Filosofie of Milieukunde. Wat je wel nodig hebt? Nieuwsgierigheid en de bereidheid om kritisch na te denken over de rol van AI.

#1.2Wat is AI?

Bij AI denk je misschien aan slimme robots, zelfrijdende auto’s of sciencefictionfilms. Maar AI is veel alledaagser en dichterbij dan dat. De aanbevelingen die Netflix je geeft, de spamfilter in je mailbox, de routeplanning in Google Maps - het zijn allemaal voorbeelden van klassieke AI. Deze systemen analyseren data, herkennen patronen en nemen op basis daarvan beslissingen of doen voorspellingen (LeCun et al., 2015).

Kunstmatige intelligentie verwijst naar technologieën die taken kunnen uitvoeren waarvoor normaal gesproken menselijke intelligentie nodig is, zoals redeneren, leren, plannen en begrijpen van taal (Russell & Norvig, 2016). Binnen AI zijn er verschillende subvelden zoals machine learning, natural language processing (NLP), en computer vision. Generatieve AI is een relatief nieuwe variant en krijgt de laatste jaren de meeste aandacht. Sinds de komst van ChatGPT in november 2022 wordt AI vaak vereenzelvigd met generatieve AI. Waarom dat niet klopt, lees je hieronder.

#1.3Wat is generatieve AI?

In tegenstelling tot klassieke AI, die vooral herkent en classificeert, is generatieve AI in staat om nieuwe content te creëren. Denk aan tekst, beeld, audio of zelfs video. Je kent waarschijnlijk wel ChatGPT, DALL·E en Copilot, dit zijn bekende voorbeelden van generatieve AI-tools. Deze systemen baseren zich op enorme hoeveelheden bestaande data om iets nieuws te genereren dat samenhangend en overtuigend lijkt - alsof het door een mens is gemaakt (Goodfellow et al., 2014).

Generatieve AI werkt vaak met zogenaamde transformermodellen zoals GPT (zie Box 1.1). Deze modellen voorspellen op basis van eerder getrainde patronen welk woord het meest waarschijnlijk volgt op het vorige. Net zoals een baby leert spreken door te luisteren naar taal om zich heen, leren taalmodellen zoals GPT te schrijven door enorme hoeveelheden tekst te ‘lezen’ en daarvan te leren (Brown et al., 2020). Meer hierover lees je in hoofdstukken 5 en 6.

#1.4Hoe werkt generatieve AI?

Vraag je iets aan ChatGPT of een andere generatieve AI, dan is het soms net alsof je praat met een slimme gesprekspartner. Maar eigenlijk is het een statistische rekenmachine, een taalmodel, die probeert te voorspellen wat het meest waarschijnlijke en gewenste volgende woord is. De training van deze modellen gebeurt in meerdere fasen. Eerst wordt het model gevoed met miljarden zinnen van het internet (pre-training). Daarna leren menselijke trainers het model wat gewenst gedrag is, zoals beleefd zijn of geen onethische adviezen geven, via zogeheten Reinforcement Learning with Human Feedback, ofwel RLHF (Christiano et al., 2017). Meer hierover lees je in hoofdstuk 5.

#1.5Wat is AI-geletterdheid?

AI-geletterdheid betekent dat je begrijpt hoe AI werkt, wanneer je het verantwoord kunt gebruiken en wanneer juist niet. Het gaat dus niet alleen om technische kennis, maar vooral om een kritische benadering van AI en de ontwikkeling van ethisch besef. Het is een combinatie van kritisch denken, technisch begrip, ethisch bewustzijn en adaptief leervermogen. Voor deze Companion kiezen we ervoor om AI-geletterdheid te beschouwen als een combinatie van begrijpen, evalueren, toepassen en reflecteren (Streppel et al., 2024). Je hoeft geen programmeur te zijn, maar het is wel belangrijk dat je kunt inschatten wat AI doet, welke ethische en juridische aspecten erbij komen kijken en wat de invloed is op jezelf en de maatschappij, zoals de impact op het milieu en polarisatie.

Daarnaast kun je AI-geletterdheid ook onderverdelen in het leren over AI, het leren met AI en leren door AI:

• Leren over AI gaat over het opbouwen van basiskennis over dit onderwerp en leren toepassen van AI-technologie.
• Leren met AI gaat over het inzetten van AI om je eigen leerproces te ondersteunen als studiemaatje of coach.
• Leren door AI gaat om het ontwikkelen van vaardigheden met en door specifieke AI-tools.

AI-geletterdheid is een onderdeel of verdieping van het bredere begrip digitale geletterdheid. Tegenwoordig worden ze vaak in een adem genoemd, maar digitale geletterdheid heeft verschillende definities. Digitaal geletterd zijn, betekent bijvoorbeeld volgens het SLO (het landelijk expertisecentrum voor het curriculum) (SLO, 2024): “kennis verwerven over digitale technologie, ermee om kunnen gaan, kritisch en (zelf)bewust gebruik kunnen maken van de mogelijkheden ervan en de kansen en risico’s ervan kunnen inschatten.” Het SLO gaat hierbij uit van vier subdomeinen van digitale geletterdheid: praktische ict-vaardigheden, mediawijsheid, digitale informatievaardigheden en computational thinking. AI-geletterdheid verweeft zich door verschillende van deze domeinen en heeft nog geen vaste plek gekregen. Het SLO heeft de definitieve kernconceptdoelen digitale geletterdheid voor het primair- en voortgezet onderwijs inmiddels uitgebracht, waardoor toekomstige studenten op deze basis verder kunnen werken.

Een onderverdeling die ook vaak wordt gebruikt is die van het DigiComp-model (European Commission, 2025). Daarin worden de competenties onderverdeeld in informatie- en datageletterdheid, communicatie en samenwerking, maken van digitale content, veiligheid en probleemoplossing. Zie Tabel 1.1 voor meer details en voorbeelden uit de studiepraktijk die je zelf kunt inzetten. In het boek ontdek je nog veel meer voorbeelden waarbij AI een rol speelt.

#1.6Waarom is AI-geletterdheid belangrijk voor jou als student?

AI is geen ver-van-je-bed-show. Juist in de collegebanken, in je toekomstige beroep en in je sociale leven, speelt AI een steeds grotere rol. Binnen de VU vinden we dat AI-geletterdheid een kerncompetentie is, vergelijkbaar met kritisch denken, academisch schrijven of (literatuur)onderzoek kunnen doen (VU Amsterdam, 2025). Maar AI-geletterdheid betekent ook dat je je bewust bent van de maatschappelijke en milieu-impact. Die mist wel vaak in algemene AI-competentiebeschrijvingen.

Het ligt voor de hand dat AI-vaardigheid iets is wat steeds meer gevraagd wordt op de arbeidsmarkt. Generatieve AI kan je bijvoorbeeld ondersteunen bij het samenvatten van tekst, structureren van essays, analyseren van bronnen of als studiecoach - mits je weet hoe je het zorgvuldig inzet. Studenten die AI effectief leren gebruiken, krijgen daardoor mogelijk een voorsprong. Daarom is het belangrijk dat je leert hoe AI werkt en hoe je het op een verantwoorde en effectieve manier kan gebruiken. Daarnaast wordt AI-geletterdheid een steeds belangrijker deel van burgerschap: om tot weloverwogen keuzes te komen in het leven, je studie en je werk.

Tegelijkertijd is technologie, en zeker AI, niet neutraal. Elke keuze die wordt gemaakt in het ontwerp, de training en het gebruik van een AI-systeem weerspiegelt de waarden, prioriteiten en blinde vlekken van de mensen die het hebben gemaakt. Zo zijn taalmodellen als ChatGPT grotendeels getraind op Engelstalige westerse teksten, waardoor andere talen, culturen en perspectieven systematisch ondervertegenwoordigd zijn in de output (Bender et al., 2021). Of denk aan een AI-systeem dat sollicitanten beoordeelt, maar is getraind met historische data die al doordrenkt is met bestaande ongelijkheden. Daar komt bij dat AI ook een heel grote ecologische voetafdruk heeft: de datacentra die AI-modellen draaien verbruiken enorme hoeveelheden energie en water, en doen dat vooralsnog grotendeels op basis van fossiele brandstoffen (Vries-Gao, 2025a). Wie AI inzet, neemt daarmee ook deel aan de productieketen die loopt van lithiummijnen tot watertekorten en klimaatverandering. Als student en toekomstig professional is het daarom essentieel om AI niet alleen te leren gebruiken, maar ook te leren bevragen: wie heeft dit systeem gemaakt, op basis van wiens data, en tegen welke prijs?

#1.7Hoe en wanneer gebruik je generatieve AI verantwoord?

Brainstormen, herformuleren, informatie zoeken, samenvatten of structuur aanbrengen in je werk - generatieve AI kan ontzettend nuttig zijn. Maar het is ook risicovol als je het klakkeloos gebruikt. AI is namelijk niet neutraal, maakt fouten, kan ongemerkt vooroordelen in je werk aanbrengen of zelfs misleidend zijn.

#1.8Wat betekenen de kansen en risico’s van AI voor jouw toekomst?

Generatieve AI biedt kansen: van hulp bij creativiteit en ondersteunen van efficiëntere of productievere methoden tot nieuwe vormen van leren en onderzoek. Tegelijk zijn er risico’s: deskilling, desinformatie, auteursrechtenschendingen, big-tech afhankelijkheid, marktconcentratie, politieke invloed, privacy- en milieuproblemen. Als je AI goed wilt gebruiken, moet je leren omgaan met die dubbelzinnigheid. Dat geldt voor verschillende vlakken in je leven, denk aan je studie, je toekomstige werk, of op jou als burger. Als student betekent dit dat je kritisch moet kunnen omgaan met AI voor je studie en onderzoek doen, het schrijven van teksten of het voorbereiden op tentamens. Als toekomstig professional zul je AI tegenkomen in je vakgebied, of je nu jurist, psycholoog, bioloog of econoom wordt. Het bepaalt hoe je informatie verzamelt, analyseert en communiceert. En als burger ben je onderdeel van een samenleving waarin AI invloed heeft op beslissingen over politiek, onderwijs, zorg, werk en rechtspraak. Denk aan automatische sollicitatiesystemen, AI-gegenereerde nieuwsberichten of voorspellende politiemodellen. Maar AI kent ook problemen ten aanzien van copyright, werkomstandigheden, maatschappelijke ontwikkelen en het milieu. Hier moet je je toe zien te verhouden. In hoofdstuk 10 gaan we daar dieper op in.

#1.9Hoe gebruik je dit boek?

Deze Companion neemt je stap voor stap mee in de wereld van generatieve AI, en is opgebouwd als een leerlijn. Elk hoofdstuk behandelt een specifiek aspect dat je nodig hebt om AI effectief, creatief en kritisch in te zetten in je studie. Je begint bij de basis: wat AI is en wat je in het algemeen ermee kan doen (hoofdstuk 2). In deze editie van de Companion is een nieuw hoofdstuk 3 opgenomen dat de risico’s en kansen voor je leerproces beschrijft. Dat is gedaan omdat steeds duidelijker wordt dat generatieve AI het leren snel kan ondermijnen. Daarna leer je hoe je AI praktisch kunt inzetten door goed te prompten (hoofdstuk 4) en leer je op een dieper niveau wat er technisch onder de motorkap zit (hoofdstuk 5 en 6). In een apart hoofdstuk leer je over de milieu-impact van AI (hoofdstuk 7). In hoofdstukken 8 en 9 en zoom je uit naar de bredere impact van AI op werk, maatschappij en macht. In het laatste hoofdstuk ga je nog een keer bewust na hoe jij om wilt gaan met AI (hoofdstuk 10). Elk hoofdstuk bevat theorie, achtergrondinformatie, voorbeelden, verdiepingskaders, zelfstudie- en checkvragen en concrete toepassingen - zodat je niet alleen leest over AI, maar het ook zelf ervaart.

#1.10Hoe gebruik je de Canvascursus

Aan dit boek is ook een Canvascursus en een e-learningmodule van Informatiegeletterdheid van de UBVU gekoppeld. Afhankelijk van de inzet door docenten van dit boek of de e-learning bij een of meerdere cursussen in je onderwijsprogramma, zal je de hoofdstukken van dit boek daar kunnen bestuderen. Elk hoofdstuk van de Canvascursus bevat aan het begin een kleine Chatbot zodat je daarmee over de inhoud van het hoofdstuk kan sparren. Ook bevat het aan het eind van elk hoofdstuk een aantal toepassings- en reflectievragen om je kennis te verdiepen. Tot slot bevat de cursus een aantal Discussiefora. Als je met je VUnetID inlogt nodigen we je uit om je kennis te delen met je medestudenten en je gebruik en mening rond generatieve AI voor leren en je beroepspraktijk met elkaar te delen.

• Ga naar de Canvascursus van dit boek
• Meedoen aan de opdrachten? Schrijf je dan in voor de cursus (VU-studenten)
• Ga naar de Informatiegeletterdheid e-learning module van de UBVU