Voorwoord bij versie 1.91

Toen de vorige versie van deze Companion verscheen, was generatieve AI iets waar je speciaal naar toe moest surfen: ChatGPT, Gemini, Copilot, Claude. Nu zit het in software die je toch al gebruikte, of je erom vroeg of niet. Denk aan WhtsApp of Tiktok.

In het onderwijs gaat het gesprek daarover steeds over twee vragen. Leer je minder als je AI gebruikt? En houdt academische integriteit stand? Op geen van beide is een eenduidig antwoord, maar er is inmiddels genoeg over bekend om er niet omheen te lopen. Daarom heeft deze versie er een hoofdstuk bij, hoofdstuk 3, over wat generatieve AI met je leren doet. Het is een dun koord waarover je loopt: hetzelfde gereedschap dat je denkwerk kan overnemen, kan je leren ook versterken.

Ondertussen is de wereld eromheen niet stil blijven staan. Een handvol Amerikaanse techbedrijven wordt steeds machtiger, China eist een grotere rol op, en de aarde warmt sneller op dan gedacht. Dat zijn geen voetnoten bij AI, het zijn krachten waar jouw gebruik deel van uitmaakt. De vorige versie was daar op sommige plekken opgewekter over dan we nu verantwoord vinden, en die passages zijn bijgesteld.

Dat kan overweldigend zijn, en dan ligt afhaken voor de hand. Daarom werkt het laatste hoofdstuk uit wat je wel kunt. Niet als een lijstje persoonlijke plichten, maar door het gesprek over AI te ordenen op vijf niveaus, van hoe de techniek werkt tot hoe die in de maatschappij is ingebed en het introduceert het concept 'handelingsperspectief': wat kun je doen als het probleem je overweldigd. Wie weet op welk niveau een discussie speelt, kan er iets mee. Verder is dit veranderd sinds versie 1.9:

• Nieuw behandeld: antropomorfisme, het toekennen van menselijke eigenschappen aan systemen die die niet hebben; agentic AI, waarbij een taalmodel zijn eigen uitvoer hergebruikt als invoer voor een volgende stap; vibe-coding; en de AI-bubbel, over hoe overspannen economische verwachtingen tot een financiële crisis kunnen leiden.
• Meer over sociale media: de onwil van platformbedrijven om verslavende algoritmes bij te stellen en onjuiste of opruiende berichten te controleren, met een voorbeeld van hoe ophitsing wordt aangewakkerd.
• Gemini Notebook is toegevoegd als voorbeeld van een hulpmiddel dat lastige stof in meerdere weergaven naast elkaar zet.
• Het hoofdstuk over onderzoek doen met generatieve AI is uit de Companion gehaald. Daarmee kunnen ook opleidingen die het onwenselijk vinden dat studenten AI gebruiken bij onderzoek, dit boek zonder voorbehoud inzetten.

Deze Companion is geen handleiding en geen waarschuwing. Hij is bedoeld om je genoeg te laten begrijpen van wat er onder de motorkap gebeurt, en van wat eromheen speelt, om je eigen koers te kiezen. Wat die koers wordt, blijft aan jou.

Silvester Draaijer, Marianne Eggink en Charote Meijer, VU Centre for Teaching & Learning